Een verschil van twee letters: Zegent de kerk in of uit?

In de afgelopen zomer stond ineens in alle kranten dat de Samen-op-Weg kerken naast het inzegenen van huwelijken ook alternatieve relaties (lees: homoseksuele verbintenissen) wilden gaan zegenen. Niet standaard, maar iedere kerkenraad moet hiertoe kunnen beslissen. Op het eerste gezicht leek dit groot nieuws - maar was dat het ook?

De stukken maar eens opgevraagd en bestudeerd. Het bleek te gaan om een concept van de nieuwe kerkorde en ordinanties van de fusiekerk. Met andere woorden: de statuten en de reglementen. Niet direct onderwerpen waarmee je een revolutie bedrijft, wel goed om principiële keuzes in te maken Bijvoorbeeld: het huwelijk krijgt geen apart hoofdstuk meer in de kerkorde, en er is de mogelijkheid tot het zegenen van alternatieve relaties.

Oude papieren

In augustus meldde Trouw dat in de kerkgeschiedenis voorbeelden te vinden zijn van inzegening van vriendschapsrelaties. Uit de eerste eeuwen zijn beschrijvingen overgeleverd, maar nu is (dankzij de Britse kerkhistoricus Alan Bray) ook bekend dat mannen en vrouwen tot in de 19e eeuw in de Rooms-Katholieke kerk en in de Anglicaanse kerk een zegen konden krijgen over een relatie met iemand van hetzelfde geslacht. Het ritueel daarbij leek sterk op een huwelijk. Kennelijk is er door de kerken niet altijd krampachtig gedaan over alternatieve relaties naast het huwelijk. Helaas lijkt dat wel het geval bij de 'oplossing' die wordt voorgesteld voor de nieuwe kerkorde van de SoW-kerken.

Nieuw elastiek

De kerken zijn volop in beweging. Dat geldt ook voor de Samen-op-Weg-kerken. Steeds wordt gezocht naar nieuwe mogelijkheden om in onze maatschappij kerk te zijn, gemeente van Christus. In een kerkorde worden dingen voor lange tijd vastgelegd. Het is dus zaak om goed te kijken hoe je de dingen formuleert, wat je vastlegt en wat niet. Een nieuwe kerkorde kan het effect hebben als nieuw elastiek: het houdt goed vast maar het knelt ook sneller. Dat vraagt om een grote voorzichtigheid. Al snel loop je het risico om alle mogelijkheden voor experimenten en verandering, bij voorbaat af te snijden. Dat zal (hoop ik) niet de bedoeling zijn!

Ruimte voor plaatselijk beleid

In de onzekere situatie van de fusie van drie kerken, is het niet gek om de nieuwe kerkorde te stoelen op de huidige praktijk. Dat wil over zegenen zeggen: de plaatselijke kerkenraad beslist wat wel kan en wat niet. Landelijk is er geen eenheid, de kerk is tot op het bot verdeeld. Het besluit over homoseksualiteit uit 1989 laat dat zien: toen is wel besloten dat de kerk open moest staan voor homo's en niet mocht discrimineren, maar daarbij zijn meteen weer ontsnappingsclausules ingebouwd zodat gemeenten die hierover heel anders denken ook voldoende ruimte krijgen. Vergelijkbaar daarmee laat ook dit voorstel over het zegenen ruimte. Dat lijkt me verstandig. Discussiepunten als deze moet je niet via een kerkorde oplossen.

In de kerk zijn grote tegenstellingen. Over veel onderwerpen botst bijvoorbeeld de Gereformeerde Bond met andere groepen. Eén zo'n onderwerp is homoseksualiteit. Ik heb een jaar of tien lang deelgenomen aan het gesprek hierover in verschillende kerkelijke commissies. Dit gesprek verloopt soms moeizaam, andere keren heel persoonlijk en sensitief - bij dat laatste is de Hervormde kerk als geheel in de loop der jaren verder gekomen. Ook in de Gereformeerde kerk en de Evangelisch Lutherse kerk is zo'n gesprek gevoerd. Achter de resultaten willen wij niet terug. Wat wij zeker niet willen is: alles snel veranderen d.m.v. de nieuwe kerkorde. Als ik even alleen voor de Hervormde kerk spreek: de ruimte die de plaatselijke gemeente krijgt, sluit aan bij de ruimte van de besluitvorming in 1989. In principe is dat een goede zaak.

Verschil hetero- en homo-huwelijk

De meeste moeite heb ik met het verschil dat gemaakt wordt tussen inzegenen van een huwelijk en zegenen van andere relaties. Uitdrukkelijk wordt daarbij gesteld dat het in een huwelijk altijd gaat om man en vrouw. Hiermee wordt een onderscheid gemaakt tussen een hetero-huwelijk (van een vrouw met een man), en een homo-huwelijk (van twee mannen of twee vrouwen met elkaar). Het komt hierop neer: als Romeo en Julia willen trouwen, kan hun huwelijk in de kerk worden ingezegend. Komt Romeo echter met Julius aanzetten, dan wordt het anders en kan er alleen maar gezegend worden. De argumenten om dit onderscheid tussen inzegenen en zegenen te maken zijn zwak en draaien vooral om de hete brei heen. Eigenlijk wordt er alleen maar gezegd: met Julia kon Romeo al veel langer trouwen en dat heeft altijd inzegenen geheten, dus dat blijven we zo noemen. Een huwelijk met Julius is voor Romeo sinds kort weggelegd; laten we dat dan maar zegenen (zonder in). Dit argument klopt niet. Hierboven vertelde ik al dat alternatieve relaties eveneens oude papieren hebben. Helaas zijn ze een tijdje in vergetelheid geraakt. Moeten ze eerst weer een tijdje ingeburgerd raken in de maatschappij voordat de kerk consequenties durft te trekken? Hoelang moeten wij wachten totdat ook Romeo en Julius tot de gelukkige staat van ingezegenden kunnen komen?

Waarschijnlijk is dit voorstel bedoeld als compromis. Ik vermoed dat dit compromis niemand gelukkig maakt. De Gereformeerde Bond niet en de trouw- en zegen-lustige homo's niet. Daarom vind ik het een slecht compromis. Als een huwelijk niet ingezegend wordt, wordt het uitgezegend. Homo's met een beetje zelfrespect laten deze beker aan zich voorbijgaan. Dan maar zonder kerkelijke zegen samen verder.

Symboliek

De Nederlandse maatschappij heeft eerst een partnerschapsregistratie ingesteld, o.a. als mogelijkheid voor een wettelijke status van relaties tussen homo's. Persoonlijk was ik daar heel blij mee: na vele jaren samenwonen kreeg mijn relatie eindelijk maatschappelijk erkenning. Toch was er ook veel kritiek op deze regeling van partnerschapsregistratie: hoewel juridisch vrijwel gelijk aan het huwelijk had het een andere naam en dus was de symbolische waarde ervan anders. Bovendien "bekt" het niet lekker: moest ik nou zeggen dat ik gepartnerschapt was, zoals een ander zegt dat hij getrouwd is?

De Nederlandse politiek was gevoelig voor die kritiek en heeft de wetgeving aangepast. Nu, drie jaren later, kunnen vrouwen met vrouwen trouwen en mannen met mannen. Om die symbolische waarde hebben wij onze partnerschapsregistratie laten omzetten in een huwelijk. In het zelfde jaar waarin dat mogelijk werd, wil de SoW-kerk een verschil invoeren tussen het inzegenen van hetero-huwelijken en het zegenen van homo-huwelijken. Dat is discriminatie en doet daarom pijn. Hier is zelfs sprake van een omgekeerde wereld: de politiek blijkt in Nederland gevoeliger voor symbolen dan de kerk!

Ds. F.R. Brommet

(Dit artikel is eerder gepubliceerd in Leids kerkblad)