Verslag landelijke dag van 29 november 2002

Homoseksualiteit binnen protestants-orthodoxe kring

Vooraf
In november 2002 kwam het WHT bijeen in de Rotterdamse Pauluskerk.
Op deze landelijke dag werd een uitstekende bijdrage geleverd door onze gastspreker, ds. Bert de Leede.
De Leede werkt sinds al langere tijd als rector van het theologisch seminarium Hydepark in Doorn en is sinds oktober 2002 hoofd afdeling centrum Hydepark op het Landelijk Dienstencentrum in Utrecht. Hij behoort tot de Gereformeerde Bond.
Tijdens onze bijeenkomst gaf hij op een heldere en zeer betrokken manier weer, hoe tegenwoordig binnen de protestants-orthodoxe wereld wordt aangekeken tegen homoseksualiteit.
Wij zijn hem zeer erkentelijk voor zijn gedegen en betrokken bijdrage aan onze middag.
Op verzoek van velen onder de aanwezigen volgt nu op de site een verslag van de inleiding van ds. De Leede.

Namens de overige bestuursleden van het WHT veel leesplezier,

Erwin de Fouw

Er is veel in beweging rondom homoseksualiteit binnen de orthodoxie
Ds. de Leede begint zijn bijdrage met te benadrukken hoe belangrijk hij het vond om in te gaan op de uitnodiging van het WHT. Hij zegt eigenlijk op alles nee, maar dit kon hij niet weigeren. Dat heeft enerzijds te maken met de moeilijke theologische en kerkelijke vragen die met het thema homoseksualiteit en christelijk geloof samenhangen – die aan de orde van de dag zijn – en anderzijds met het feit dat twee vrienden van de Leede’s studerende zoon homoseksueel zijn. De Leede wil vandaag weergeven wat er in de breedte van de Gereformeerde bond (en in enkele andere orthodoxe kerken) leeft ten aanzien van dit onderwerp. Hij benadrukt tegelijkertijd dat er binnen de Bond veel verschillende meningen te vinden zijn, hoewel deze van buitenaf vaak overkomt als een massief blok. Zelf neemt hij binnen de Bond een eigen, nogal gematigde positie in, maar vandaag weet hij zich, ten behoeve van het gesprek, de vertegenwoordiger van deze groepering.

Het eerste dat de Leede signaleert is, dat er ten aanzien van homoseksualiteit veel in beweging is in orthodoxe en evangelicale kring. Vooral onder jongeren wordt er steeds meer over gesproken. Dit gebeurt met name binnen de kring van vrienden, familie en van pastorale groepen. Door de openheid waarmee dit gebeurt, kan eigenlijk niet meer van een taboe worden gesproken. Bovendien wordt er niet allen mee over, maar steeds vaker mét homo’s gesproken. Het is meer dan een item geworden, het wordt beschouwd als een realiteit, ook binnen de eigen kring.

Binnen gereformeerd-vrijgemaakte en Nederlands Gereformeerde kringen hebben zich groepen voor en door homoseksuelen gevormd. Voor veel evangelicalen is de Evangelische Hulp an Homofielen al een gepasseerd station. Ook door orthodoxen wordt de gegevenheid van homoseksualteit in eigen kring niet meer ontkend. De Leede verklaart dit door de toename van kennis over homoseksualiteit, door de acceptatie van homoseksualiteit als behorend tot de kern van de persoonlijkheid en door de toename van de individualisering. Ook binnen deze voorheen zeer homogene groepen zijn de groepscodes namelijk minder dwingend geworden. Men benadert het thema met meer nuchterheid, waardoor men ook sceptischer staat ten opzichte van therapieën. Aan de andere kant benadert men het onderwerp juist meer populair-psychologisch en krijgt men steeds meer oog voor de mens achter de homoseksualiteit. Dat is vooral te zien bij allerlei tv-programma’s van de EO.

Officiële visie zit muurvast
Maar er is natuurlijk ook een andere kant aan het verhaal over de houding van de rechtzinnigen en evangelicalen ten opzichte van homoseksualiteit. Het voorafgaande betekent namelijk niet, dat er een officiële aanvaarding is van homoseksualiteit binnen of buiten de eigen kring.

Sterker nog, volgens de Leede zit de officiële, dominante visie van bovenaf muurvast, met name in de Gereformeerde Bond. Alles wat men verkeerd vindt aan het SOW-proces wordt samengebald in de afkeer van wat de SOW-kerk heeft besloten met betrekking tot de zegening van homoseksuele relaties. Zelfs het boekje Homoseksualiteit en kerk, met onder meer bijdragen van Bert de Leede, is niet besproken binnen de officiële organen van de Gereformeerde Bond.

De Leede verklaart deze afwijzende houding uit de traditionele groepscultuur waarbinnen leden van de Gereformeerde Bond leven. De groep bepaalt dus wat men van een bepaald thema behoort te denken en ook de Bijbel wordt gelezen vanuit het groepsverstaan. In de groepscultuur heeft men vooraf reeds een beeld van iets dat men pas later in de werkelijkheid tegenkomt. Het gevoel: "zo doet men bij ons niet" leeft sterk binnen de Gereformeerde Bond. Geldt dit al voor minder beladen thema’s, voor homoseksualiteit geldt dit des te meer. Het verstoort de bestaande orde.
Daarbij speelt binnen de gereformeerde orthodoxie sterk mee, dat men erg bijbelgetrouw is. De hele Bijbel staat, als het om seksualiteit gaat, in het teken van de voortplanting en daarmee van de heteroseksualiteit. Theologisch gezien is dus de schepping een zeer belangijk ordenend gegeven en met leest de orde der dingen als het ware uit de schepping af. Men redeneert en argumenteert niet biblicistisch, maar vanuit een samenhang van dogmatiek, bijbelse theologie en hermeneutiek. De gereformeerde theologie is wat dat betreft intellectueel. Wat het gesprek met mensen uit deze kringen betreft, doet men er goed aan te onderkennen dat voor hen openbaring echt te maken heeft met de vleeswording van het Woord: het woord openbaart zich in ons hier en in onze cultuur. De Leede denkt daarom dat er meer ruimte voor de aanvaarding van homoseksualiteit bestaat binnen de gereformeerde theologie dan haar vertegenwoordigers willen geloven. Voorwaarde is wel, dat de gesprekspartner bereid is om theologisch te redeneren en niet meteen met beschuldigingen van discriminatie komt aanzetten.

In evangelicale kring ligt dit anders: men is biblicistischer en theologisch zwakker: "in de Bijbel staat dat het niet mag, dus mag het niet".

Aandachtspunten voor een gesprek
De Leede geeft ons op grond hiervan nog enkele punten mee, waarmee wij beter rekening kunnen houden als wij met orthodoxe protestanten in gesprek willen over homoseksualiteit:

• het gezag van de Bijbel is een erg belangrijk punt: het is belangrijk om de bereidheid te tonen ook de Bijbel in het gesprek te betrekken
• Bonders willen het gesprek graag vooral theologisch voeren. Daardoor is de kans groot dat de discussie theoretisch blijft en daarmee ver van hun bed. Probeer daarom de ervaringen van het grondvlak, ook binnen hun eigen kring erbij te betrekken. Laat hen merken dat je weet dat er bij hen ook gespreksgroepen zijn, dat erover geschreven wordt, etc… En probeer daarop dan verder in te gaan. Dan heb je kans dat het een echt gesprek wordt.
• Doe niet bij voorbaat negatief over de vrijheid in gebondenheid en over de waarde die binnen de orthodoxie wordt gehecht aan monogamie.
• Probeer ook de cultuur te betrekken in het gesprek en ook hoe de acceptatie van homoseksualiteit in de maatschappij, dus buiten de kerk, zich ontwikkeld heeft.
• Een voorwaarde voor het aangaan van het gesprek is, dat de homoseksuele gesprekspartner zijn pijnproces rond zijn/haar homoseksualiteit verwerkt heeft. Als dat namelijk niet het geval is, wordt het gesprek te snel emotioneel. Er is een terreurvrije ruimte nodig, waarin de homoseksueel zelfbewust aan het gesprek kan deelnemen en geen last meer heeft van het verleden.
• Het feit dat homoseksualiteit een plaats heeft verworven in de kerkorde, betekent dat niemand er meer omheen kan, ook de orthodoxie niet: het staat in de kerkorde, dus ís het er…
• Zet het thema homoseksualiteit in het brede perspectief van de seksualiteit in het algemeen en betrek daarbij ook wat er in de cultuur gebeurt.
• Durf kritisch te zijn ten opzichte van de schaduwkanten, die er aan elke beleving van de erotiek zitten.

De Leede deelde na deze woorden een artikel uit ( als homo achter Jezus aan?, uit het blad van de HGJB), waaruit volgens hem enerzijds blijkt dat er inderdaad beweging zit in het gesprek over homoseksualiteit en anderzijds dat er nog zeker geen sprake is van aanvaarding. Hij was benieuwd wat wij ervan vonden en vroeg het ons te lezen in de pauze, om er daarna op terug te komen. De Leede zelf is erg kritisch ten aanzien van het artikel, omdat volgens hem het uiteen trekken van zijn en handelen (je mag wel homo zijn maar niets met die homoseksuele verlangens doen) theologisch en pastoraal zeer aanvechtbaar is.

Van het gesprek na de pauze geef ik hier geen volledige weergave, maar noem ik slechts enkele punten, die naar voren werden gebracht:

• het is belangrijk om in de gesprekken die wij als homo’s willen voeren met orthodoxe gereformeerden en evangelicalen duidelijk te maken wat er kwetsend is in hun opvattingen over homoseksualiteit: er is nog een groot verschil tussen tegengesproken worden in een theologische overtuiging en gekwetst worden in zoiets persoonlijks als je seksuele geaardheid.
• Wat willen we eigenlijk bereiken met het voeren van gesprekken met orthodoxen en evangelicalen? Waarom zou je een gesprek voeren met iemand die er niet om vraagt en die dit vervolgens alleen op eigen voorwaarden wil doen?
• De Leede erkent dat dit problematisch is en voegt eraan toe, dat mensen die een echte missionaire drang hebben, van een koude kermis thuis zullen komen. Zie het als een begin, om elkaar en elkaars standpunten te leren kennen. Denk nog niet teveel aan het beoogde resultaat. Dat frustreert alleen maar.

Aanvullingen uit mijn eigen aantekeningen:

• De afwijzing van homoseksualiteit door de orthodoxie heeft in de eerste plaats cultureel-antropologische redenen. Homoseksualiteit is totaal vreemd.
• Een leuke uitspraak van Bert de Leede vond ik nog: ‘Eerst komt Leviticus , dan pas de ontmoeting met homoseksuelen’.
• Bij tips voor het gesprek. Bert zei daarbij dat je nooit neerbuigend moet doen over onthouding. De vraag die je daarbij kunt stellen (in het gesprek met een orthodox gelovige) is of de keuze daarvoor in vrijheid is gemaakt.
• Ook heeft Bert verschillende keren gewezen op de waarde van zelfkritiek. Door kritisch te zijn op jezelf (o.a. de schaduwkanten), door met open vizier het gesprek in te gaan, schep je ruimte voor gesprek.

Erwin de Fouw